Wzór ojca

Wzór ojca – jaką pełni funkcję i jakie jest jego znaczenie w rodzinie? Rodzina jest pierwszą i podstawową grupą społeczną dla dziecka. Determinuje, a przynajmniej współkształtuje wiele wymiarów późniejszych faz ludzkiego życia. Na przestrzeni wieków i postępu cywilizacyjnego stopniowo zmieniał się status i rola ojca w rodzinie. Wiek XXI przyniósł intensywne zmiany, przez co społeczny obraz ojca wyraźnie się poszerzył.

Obecnie coraz częściej docenia się znaczenie interakcji między ojcem a małym dzieckiem (we wcześniejszych cywilizacjach opiekę nad małym dzieckiem przypisywało się głównie matkom). Małe dzieci do ok. 2.-3. roku życia bardziej lgną do matek, co jest naturalnym zjawiskiem. Ale wbrew wcześniejszym przekonaniom nie oznacza to, że ojca w tym okresie nie potrzebują.

Współcześni, świadomie pełniący swoją rolę ojcowie coraz częściej pokazują, że ojcostwo oznacza większe zaangażowanie mężczyzn w wychowaniu oraz dążenie do bliskich relacji w życiu dziecka już od pierwszych chwil jego życia. Wykonują też wiele czynności, związanych z dziećmi, które niegdyś uznawane były za kobiece. Wpływa to korzystnie na budowanie więzi emocjonalnej między ojcem a dzieckiem. To wzmacnia u malucha poczucie bezpieczeństwa, u ojca natomiast przekonanie, że ma on wpływ na wychowanie swojego dziecka. Aktywna obecność ojca w rodzinie wzmacnia poczucie bezpieczeństwa również u matki, a we współczesnej rodzinie wspiera też partnerstwo wobec partnerki. Takie podejście ma znaczący wpływ na dobre relacje. W ten sposób wpływa pozytywnie na więź ojciec-matka, a przez to dalej rodzice-dziecko. Świat również zaczyna stawiać ojcom coraz wyższe oczekiwania.

Już w brzuchu – rola ojca w życiu dziecka – wzór ojca

Funkcja ojca powinna zacząć się już w okresie prenatalnym. Jest to czas, który służy nie tylko rozwojowi płodu, ale także przygotowaniu do rodzicielstwa. Oswojeniu się z myślą, że dotychczasowe życie ulegnie diametralnej zmianie. Jest to czas na przyjęcie dziecka do świadomości rodziców, więc już wtedy rozpocząć się powinno budowanie więzi emocjonalnej z dzieckiem. To ma znaczenie dla jego późniejszego rozwoju emocjonalnego i relacji w przyszłości.

Aktywny tata zdobywa wiedzę związaną z okresem ciąży, bo współczesny ojciec angażuje się w przygotowania do narodzin dziecka i chce być tatą obecną od początku. Uczestnictwo w badaniach oraz przygotowaniach do porodu to aktywny sposób bycia przy dziecku i partnerce. Jest też wsparciem dla kobiety, a dobra atmosfera w związku i okazywanie szacunku wobec partnerki ułatwiają wejście w rolę ojca. Wczesna realizacja roli ojcowskiej pozwala w późniejszym czasie na bardziej emocjonalne relacje z dzieckiem i pokazuje mu obecność ojca od pierwszych chwil. Rola ojca w okresie wczesnopoporodowym jest ważna szczególnie, gdy kobieta cierpi na zespół depresji poporodowej bądź jej stan zdrowia utrudnia lub uniemożliwia opiekę nad noworodkiem. Nawet proste utrzymanie porządku w domu może się okazać dla całej rodziny ogromnym wsparciem. Prawda jest bowiem taka, że nikt nie oczekuje od mężczyzn czynienia cudów. Oczekuje aktywnej i świadomej obecności wzbogaconej o własną inicjatywę. 

Ciepło i zasady zadaniem taty – wzór ojca

W przypadku relacji ojciec-dziecko dochodzi do ścierania się dwóch tendencji – jedna opiera wzajemne stosunki na emocjach, druga na regułach i związanych z nimi wymaganiami. Tendencje te nie wykluczają się, współistnieją jednocześnie. Zadaniem taty jest wtedy łączenie ciepła z tym, by stawiać jasne granice. Ojcowie z reguły odznaczają się większą stanowczością i surowością; bardziej niż matki wdrażają dzieci w świat reguł, zasad, wymagań. Wpływ tych cech ojcowskich na dziecko jest pozytywny, jeśli współwystępują inne dyspozycje, takie jak opiekuńczość i zrozumienie.

Ojcowie stanowczy, ale jednocześnie czuli i opiekuńczy budują u dziecka poczucie bezpieczeństwa, wartości, kształtują odporność na wiele pokus i zdrowy stosunek do ryzyka, umiejętność przewidywania konsekwencji zachowań, potrzebę osiągnięć, a także ułatwiają rozwój uczuć wyższych. Dzieci potrzebują też czasu spędzonego z tatą dla zdrowego rozwoju emocjonalnego. Taka obecność pomaga im lepiej rozumieć siebie i spokojniej powiedzieć o swoich potrzebach. Ojciec jest też, zarówno dla chłopców, jak i dla dziewczynek pierwszym i podstawowym wzorem mężczyzny. Dla synastanowi wzór męskości, a córce pokazuje, jakich relacji z mężczyznami może oczekiwać. Nie uczy ich zależności, ale samodzielności i poczucia własnej wartości. 

Znaczenie ojca dla chłopca i dziewczynki

Bardziej niż matka podkreśla odmienność roli kobiety i mężczyzny. To przyczynia się u dzieci do rozwoju zachowań związanych z własną płcią. Ojciec wnosi do życia dziecka różnorodność doświadczeń i inne podejście niż mama, poszerzając jego horyzonty. Współczesny ojciec inaczej zaznacza swoją obecność. Dla chłopca i dziewczynki nie oznacza tego samego, bo każdemu dziecku daje coś ważnego na innym etapie rozwoju. W oczach dziecka liczy się jednak nie ideał, ale spokojna obecność, szacunek i jasne zasady. Dzięki temu dziewczynka i chłopiec uczą się bezpieczeństwa w relacji. Jako ciekawostkę przypomnijmy, że kobiety podświadomie często wybierają partnerów podobnych do swoich ojców lub mających pewne charakterystyczne cechy ojców (głównie w znaczeniu charakterologicznym i osobowościowym, ale nie tylko). Z tego względu, ojciec powinien pokazywać dzieciom jak mężczyzna powinien traktować kobietę i własne dzieci. To on staje się dla nich pierwszym wzorcem.

Gdy rola ojca jest nieobecna…

Fizyczna bądź psychiczna nieobecność ojca powodować może poważne konsekwencje. Osłabia rozwój emocjonalny dziecka i może utrudniać budowanie poczucia własnej wartości. W starożytnym Rzymie ojciec bywał nauczycielem i przyjacielem dziecka, a w XIX wieku ojcowska władza była uznawana za naturalne prawo. W przypadku dziewczynek brak ojca bądź odpowiedniej relacji ze swoim ojcem wpływa niekorzystnie na późniejsze kontakty heteroseksualne. Możliwe są tu dwa krańce – wczesne zainteresowanie mężczyznami i zachowania prowokacyjne wobec nich lub zahamowanie w relacjach z mężczyznami i oschłość, a także gorsze wyobrażenie o sobie.

Brak ojcowskiej inicjatywy w wychowywaniu chłopca może natomiast prowadzić do „feminizacji chłopców”. Powoduje niemożność kształtowania u chłopców podstawowych atrybutów męskości, takich jak: zaufanie do siebie, odwaga, odporność, sprawność, umiejętność odnajdowania się w grupie rówieśników i walczenia o swoja pozycję. Chłopiec poszukiwać będzie substytutów relacji z ojcem i częściej szuka wzorców poza domem, przez co rodzą się różne niekonstruktywne strategie przetrwania oraz trudności w relacjach z innymi, które rzutować będą na aktualne relacje z matką oraz na późniejsze kontakty z innymi kobietami.

Zarówno w przypadku dziewczynek, jak i chłopców niewłaściwa relacja z ojcem, brak ojca lub jego zaangażowania w wychowanie prowadzi do dysfunkcjonalnego rozwoju dziecka i niewystarczającego wyposażenia go w umiejętności niezbędne do życia w społeczeństwie. To, ile akceptacji i miłości dziecko otrzyma od ojca, wpływa też na jego funkcjonowanie w przyszłości.