Zabawy sensoryczne dla dzieci w różnym wieku

Zabawy sensoryczne dla dzieci to świetny sposób na wspieranie rozwoju w sposób naturalny, swobodny i bez napięcia. Woda w misce, trochę mąki na stole, kilka pojemników, łyżka, gąbka albo kawałek materiału o ciekawej fakturze. Nie trzeba wiele, żeby przygotować dziecku zabawę sensoryczną, czyli aktywność, w której poznaje ono świat przez dotyk, ruch, słuch, węch i eksperymentowanie z różnymi materiałami. Takie zabawy stymulują zmysły dziecka, a czasami nawet nie trzeba niczego specjalnie przygotowywać. Dodatkowo, dobra wiadomość jest taka, że nie potrzebne są też żadne specjalistyczne zabawki sensoryczne. 

Bo dziecko doświadcza świata wszystkimi zmysłami właściwie od pierwszych dni życia. Dotyka, obserwuje, słucha, wącha, smakuje, porusza się i sprawdza, co się stanie, kiedy naciśnie, potrząśnie, upuści albo zmiesza ze sobą dwie rzeczy.

Zabawy sensoryczne są więc czymś znacznie szerszym niż modne ostatnio pojemniki wypełnione ryżem, sensoryczne klocki czy domowe masy plastyczne. To po prostu okazje do poznawania różnych właściwości świata za pomocą zmysłów i własnego ciała, które wspierają naukę, koordynację ruchową i kreatywność.

Jeśli szukasz zabaw sensorycznych dla dzieci w różnym wieku, znajdziesz tu wyjaśnienie, czym są i dlaczego są ważne, a także proste pomysły dla niemowląt oraz dzieci w wieku 1–6 lat, wraz z krótkimi wskazówkami dotyczącymi bezpieczeństwa i podpowiedzią, jak wykorzystać zwykłe domowe materiały. A ponieważ niemowlę potrzebuje zupełnie innych doświadczeń niż trzylatek czy sześciolatek, warto dopasować zabawę do wieku, możliwości i – co równie ważne – zainteresowań konkretnego dziecka, bo wspiera to także jego rozwój emocjonalny i społeczny.

Czym właściwie są zabawy sensoryczne?

Najprościej mówiąc, czym są zabawy sensoryczne najlepiej pokazują takie aktywności, podczas których dziecko poznaje otoczenie poprzez zmysły i ruch.

Oczywiście pierwsze na myśl przychodzą wzrok, słuch, dotyk, węch i smak. Ale to nie wszystko. Ważne są również zmysł równowagi oraz propriocepcja, czyli czucie tego, co dzieje się z naszym ciałem – na przykład informacji płynących z mięśni i stawów. Porządkowanie takich bodźców wspiera integrację sensoryczną i jest fundamentem dla umiejętności ruchowych oraz społecznych.

Dlatego zabawą sensoryczną może być zarówno przelewanie wody z jednego kubka do drugiego, jak i chodzenie po różnych bezpiecznych powierzchniach, ugniatanie masy, słuchanie instrumentów (i inne zabawy słuchowe) czy szukanie przedmiotu ukrytego w pojemniku. W ramach takiej aktywności dziecko może też odnajdywać pary identycznych zapachów, może się zaangażować w malowanie palcami czy inne tego rodzaju działania.

Nie trzeba przy tym angażować wszystkich zmysłów jednocześnie. Czasem właśnie prostota daje dziecku najlepszą możliwość skupienia się na konkretnym doświadczeniu, co ma znaczenie dla rozwoju dziecka. A pamiętajmy, tak na marginesie, że zaburzenia integracji sensorycznej mogą negatywnie wpływać na rozwój dziecka.

Dlaczego warto proponować dzieciom takie zabawy? Korzyści z zabaw sensorycznych

Przede wszystkim dlatego, że dziecko uczy się przez działanie.

Kiedy dotyka mokrej gąbki, dowiaduje się, jaka jest w dotyku. Gdy ją ściska, zauważa, że można z niej wycisnąć wodę. Kiedy przelewa wodę z kubka do kubka, obserwuje, co się dzieje, gdy pojemnik jest pełny albo przechyla się pod innym kątem.

To nie jest tylko „zabawa”. Zabawy sensoryczne wpływają na poznawanie właściwości przedmiotów, ćwiczenie koordynacji ruchowej, poprawę koncentracji i łatwiejsze przyswajania informacji, a także wspierają zdolności poznawcze i dają okazję do eksperymentowania.

Przy okazji dziecko może rozwijać sprawność dłoni i palców, planować swoje działania, porównywać różne przedmioty i sprawdzać zależności przyczynowo-skutkowe. Regularna stymulacja zmysłów może też redukować lęk i stres u dzieci.

Bardzo ważne jest jednak to, żeby nie traktować zabaw sensorycznych jak zestawu ćwiczeń, które dziecko „musi wykonać”. Ich wartość tkwi właśnie w swobodnym odkrywaniu i eksperymentowaniu.

Zabawy sensoryczne dla niemowląt 

W przypadku niemowlęcia naprawdę nie trzeba przygotowywać wielkiej atrakcji, ani skomplikowanych pomysłów na zabawy sensoryczne. 

Najmłodsze dzieci poznają świat przede wszystkim poprzez kontakt z własnym ciałem, bliskimi osobami i przedmiotami znajdującymi się wokół nich. Możemy więc proponować im bezpieczne doświadczenia dotykowe, wzrokowe i słuchowe podczas codziennych aktywności.

Może to być dotykanie materiałów o różnych fakturach, oglądanie kontrastowych przedmiotów, słuchanie spokojnych dźwięków, zabawa światłem czy zabawa bezpiecznymi przedmiotami codziennego użytku.

Dobrym przykładem jest również kąpiel. Kubeczek, niewielka ilość wody przelewanej z jednego naczynia do drugiego czy delikatne chlapanie mogą dostarczyć dziecku mnóstwa nowych doświadczeń. Pamiętaj tylko, w czasie takich wodnych zabaw nie zostawiaj dziecka samego. 

I tutaj pojawia się bardzo ważna kwestia bezpieczeństwa. Niemowlęta poznają świat również poprzez wkładanie przedmiotów do buzi. Dlatego wszystko, co trafia w ich zasięg, powinno być odpowiednio duże, bezpieczne, pozbawione małych elementów, które mogłyby zostać połknięte. Małe zabawki zostaw na później, gdy dziecko nieco podrośnie.

W przypadku niemowlęcia „zabawa sensoryczna” powinna oznaczać przede wszystkim bezpieczne poznawanie, a nie samodzielne eksperymentowanie bez nadzoru.

Zabawy sensoryczne dla dzieci w wieku 1–2 lat

Roczne i dwuletnie dzieci zwykle coraz chętniej manipulują przedmiotami. Przekładają, wkładają, wyjmują, przelewają, przesypują i oczywiście sprawdzają, co się stanie, jeśli coś wyląduje na podłodze. Czasami po raz dziesiąty. 😉

To dobry moment na proste zabawy z wodą, kubeczkami, gąbkami czy dużymi, bezpiecznymi przedmiotami.

Można pozwolić dziecku przelewać wodę z naczynia do naczynia, wyciskać gąbkę albo przenosić wodę za pomocą niewielkiego kubeczka. Ciekawym doświadczeniem może być również zabawa pianą podczas kąpieli.

Jeśli dziecko lubi ugniatanie, można zaproponować odpowiednią do wieku masę plastyczną. Ważne jednak, żeby materiał był bezpieczny dla konkretnego dziecka i żeby dorosły wiedział, czy dziecko ma tendencję do wkładania go do buzi.

Na tym etapie świetnie sprawdzają się również zabawy ruchowe. Turlanie, chodzenie po różnych bezpiecznych powierzchniach czy zabawy z muzyką pozwalają dziecku doświadczać ruchu, zmiany pozycji i równowagi. W czasie zabaw z muzyką dodatkowo można stymulować też zmysł słuchu, łącząc ruch z rozpoznawaniem tonacji czy tempa muzyki. 

Zabawy sensoryczne dla dwulatków i trzylatków

W tym wieku możliwości robi się coraz więcej, bo dziecko nie tylko manipuluje przedmiotami, ale coraz częściej zaczyna świadomie eksperymentować.

Możecie przygotować prostą masę plastyczną, malować palcami, co rozwija zmysł wzroku i zmysł dotyku, bawić się wodą i gąbkami, przelewać, przesypywać, sortować, segregować kolorowe woreczki albo szukać ukrytych przedmiotów. Domowa ciastolina może powstać z 2 szklanek mąki i 1 szklanki soli, a kilka kropel, które dodadzą koloru, sprawi, że dziecięce rączki chętniej ją ugniotą. Sprawdzą się tu barwniki spożywcze, które są stosunkowo bezpieczne w użyciu. 

Ciekawym pomysłem jest zabawa w „co jest w worku?”. Do nieprzezroczystego woreczka można włożyć kilka bezpiecznych przedmiotów o różnych kształtach i fakturach, a następnie zachęcić dziecko do rozpoznawania ich za pomocą dotyku. Dziecko zanurza rączki w poszczególnych woreczkach i bez wyjmowania z nich przedmiotów, rozpoznaje/zgaduje, co to może być. 

Nie chodzi oczywiście o to, żeby koniecznie odgadło wszystko prawidłowo. Samo badanie przedmiotu, obracanie go w dłoniach i próba opisania tego, co czuje, jest wartościowym doświadczeniem, które pozytywnie wpływa na mózg dziecka, pobudza zmysł dotyku i przyczynia się do rozwoju połączeń nerwowych. Takie zabawy dotykowe to dla dzieci prawdziwa frajda. 

Proste zapachowe zagadki w słoiczkach również sprawdzają się w domu, bo rozwijają zmysł węchu i pamięci.

Możemy też zacząć zadawać pytania:

„Jak myślisz, co się stanie?”

„Który przedmiot jest cięższy?”

„Który jest bardziej miękki?”

„Co stanie się z lodem, kiedy zostawimy go na stole?”

I wtedy zwykła zabawa zaczyna zmieniać się w mały eksperyment.

Zabawy sensoryczne dla przedszkolaków

Starsze dzieci mogą już bardziej świadomie eksperymentować, porównywać i wyciągać własne wnioski.

Możemy zaproponować im zabawy z wodą, mieszanie kolorów, tworzenie mas plastycznych, malowanie wodą, rozpoznawanie zapachów czy dźwięków. Sprawdzą się też zabawy plastyczne, np. balonowe stempelki — z różnokolorowych baloników nalewamy wodę, a potem odbijamy nimi ślady farby. Taka aktywność angażuje wzrok i dotyk. Można też wypróbować malowanie kolorowym lodem z zamrożonej wody z barwnikiem spożywczym, które również rozwija te dwa zmysły. Dobrze sprawdzają się także sensoryczne „poszukiwania skarbów”, podczas których dziecko musi znaleźć przedmiot o określonej fakturze, kształcie czy wielkości. Podczas takich zabaw obserwuj reakcje dziecka, żeby zobaczyć, co angażuje je najbardziej i z czym może mieć potencjalnie trudności. 

Świetnym doświadczeniem jest również przygotowywanie prostych potraw. Ugniatanie ciasta, przesypywanie mąki, mieszanie składników, dotykanie różnych produktów i obserwowanie zmian zachodzących podczas gotowania angażuje kilka zmysłów jednocześnie, a przy okazji daje mnóstwo zabawy.

Nie trzeba więc tworzyć osobnego „zajęcia sensorycznego”. Czasami wystarczy zachęć dziecko do tego, co i tak robimy w kuchni.

Zabawy sensoryczne dla dzieci w wieku 5–6 lat

W przypadku starszych przedszkolaków możemy jeszcze mocniej postawić na samodzielność i eksperymentowanie.

Dobrym punktem wyjścia są pytania: „Co się stanie, jeśli…?”.

Co stanie się z lodem w ciepłej i zimnej wodzie? Co pływa, a co tonie? A co stanie się z kolorem, kiedy połączymy dwie farby? Który materiał wchłonie więcej wody?

Dziecko może najpierw przewidzieć wynik, potem wykonać doświadczenie i sprawdzić, czy miało rację. Szczególnie zabawy z wodą stymulują obserwację i myślenie przyczynowo-skutkowe. Taka aktywność dodatkowo uczy cierpliwości, bo nie zawsze wynik eksperymentu pokaże się od razu. Czasem trzeba na niego trochę poczekać.

Można też przygotować sensoryczne zagadki. Rozpoznawanie przedmiotów bez patrzenia, zgadywanie zapachów czy odgadywanie źródła dźwięku daje starszemu dziecku nie tylko doświadczenie sensoryczne, ale również okazję do logicznego myślenia i formułowania własnych hipotez, a zadaniem dziecka jest wskazanie poprawnej odpowiedzi na podstawie tego, co czuje.

A jeszcze lepiej, jeśli z czasem samo zacznie wymyślać zabawy i eksperymenty.

Nie każde dziecko lubi zabawy sensoryczne

I to jest absolutnie w porządku.

Jedno dziecko może bez wahania zanurzyć ręce w mokrej masie, a inne będzie patrzyło na nią z miną mówiącą: „Nie ma mowy, żebym tego dotknął”.

Niektóre dzieci nie lubią określonych faktur, nie chcą mieć brudnych rąk albo źle reagują na intensywne zapachy czy dźwięki.

Nie ma potrzeby ich do tego zmuszać.

Możemy zaproponować narzędzie – na przykład łyżkę zamiast dłoni. Pozwolić dziecku najpierw tylko obserwować. Możemy zacząć od materiału, który już zna i akceptuje lub też po prostu powiedzieć: „Widzę, że tego nie lubisz. Możemy spróbować czegoś innego”.

Zabawa sensoryczna ma być okazją do poznawania świata, a nie sprawdzianem odwagi, ani przykrym obowiązkiem.

Czy trzeba kupować specjalne materiały?

Nie.

To jedna z tych rzeczy, które warto sobie przypominać, szczególnie kiedy w internecie widzimy kolejną pięknie przygotowaną aktywność z dziesięcioma akcesoriami.

Do wielu zabaw wystarczą rzeczy, które już mamy w domu: zamiast inwestować w kupno drogich zabawek, można wykorzystać przedmioty codziennego użytku, takie jak miska, kubek, łyżka, gąbka, pudełko, kawałek materiału, woda, papier czy bezpieczne produkty spożywcze.

Dziecko nie potrzebuje specjalnego zestawu, żeby doświadczać różnych faktur, ciężaru, temperatury, dźwięku czy ruchu.

„Sensoryczna” nie oznacza „droga” ani „skomplikowana”.

Kolorowe piłeczki, samodzielnie zrobione butelki sensoryczne, pudełko sensoryczne czy kije deszczowe w zupełności wystarczą. 

O bezpieczeństwie nie można zapominać

Przy zabawach sensorycznych szczególnie ważne jest dopasowanie materiałów do wieku dziecka.

Małe elementy, które mogą zostać połknięte, nie powinny trafiać w ręce niemowląt i małych dzieci. Trzeba też uważać na materiały, które mogą podrażniać skórę, alergizować lub być niebezpieczne po połknięciu.

Zabawy z wodą wymagają bezpośredniego nadzoru osoby dorosłej. Dotyczy to również pozornie niewielkiej ilości wody – małe dziecko może się w niej znaleźć w niebezpiecznej sytuacji bardzo szybko.

Warto również pamiętać o indywidualnych alergiach, wrażliwości skóry i reakcjach dziecka na określone zapachy czy materiały.

Jeżeli mamy wątpliwości, czy konkretny produkt jest odpowiedni dla dziecka, lepiej go nie używać albo wcześniej sprawdzić jego bezpieczeństwo.

Jak przygotować dobrą zabawę sensoryczną?

Wcale nie trzeba mieć szczególnych zdolności organizacyjnych.

Możemy zacząć od jednego materiału i jednej możliwości działania. Dobrym przykładem jest piasek kinetyczny, który w domu przygotujemy po prostu z mąki i oleju.

Weźmy wodę. Dodajmy dwa kubeczki i gąbkę. Dziecko może przelewać, nabierać, wyciskać, chlapać i obserwować.

To już jest zabawa.

Prosta ścieżka sensoryczna może powstać nawet z pojemników wypełnionych takimi materiałami jak piasek i ryż, a naturalna ścieżka sensoryczna sprawdzi się także na tarasie lub w ogrodzie.

Jeśli dziecko chce potem dorzucić łyżkę, lejek czy inne naczynie – świetnie. Niech eksperymentuje. 

Najważniejsze jest dostosowanie aktywności do wieku i możliwości dziecka oraz pozostawienie mu przestrzeni do działania. Nie musimy cały czas pokazywać, „jak należy” się bawić.

Czasami najlepszym pomysłem jest po prostu usiąść obok i zobaczyć, co dziecko samo wymyśli. Takie własne pomysły bardziej zachęcają dzieci w wieku przedszkolnym i starsze do aktywności niż coś narzuconego. 

I nie przejmować się, jeśli jego wersja zabawy wygląda zupełnie inaczej niż ta zaplanowana przez nas. 😉

Zabawa sensoryczna nie musi być kolejnym zadaniem do odhaczenia

To chyba najważniejsza rzecz, którą warto zabrać ze sobą z tego tekstu.

Dziecko nie potrzebuje codziennie nowej, starannie przygotowanej aktywności sensorycznej.

Zabawy sensoryczne dzieją się także wtedy, kiedy dziecko bawi się w piaskownicy, pomaga podlewać rośliny, lepi bałwana, puszcza bańki mydlane na świeżym powietrzu, przelewa wodę podczas kąpieli, ugniata ciasto z rodzicem aż do uzyskania odpowiedniej konsystencji albo chodzi boso po bezpiecznej trawie. Podczas spaceru poproś dziecko, by zwracało uwagę na dotykanie różnych faktur i opisywało, co czuje. Takie codzienne doświadczenia wspierają też rozwój świadomości ciała.

Nie musimy więc organizować dziecku „sensorycznego dnia”.

Wystarczy zauważyć, że świat, który już je otacza, jest pełen różnych doświadczeń. To zaś dodatkowo ćwiczy spostrzegawczość maluszka i pobudza wyobraźnię. 

Na koniec – trochę mniej presji, trochę więcej ciekawości

Zabawa sensoryczna dla niemowlaka może oznaczać dotykanie bezpiecznej tkaniny. Dla dwulatka – przelewanie wody z kubeczka do kubeczka. Dla trzylatka – poszukiwanie ukrytego przedmiotu. A dla sześciolatka – własny eksperyment, którego wynik wcale nie jest z góry znany.

Nie ma jednej właściwej zabawy sensorycznej i nie każde dziecko będzie zachwycone tym samym.

Najważniejsze jest dopasowanie aktywności do dziecka, jego wieku, możliwości, umiejętności dziecka i aktualnej gotowości. A przede wszystkim – pozwolenie mu na własne tempo. Maluchy naprawdę skupią się na zadaniu, gdy da się im na to przestrzeń bez nacisków. 

Bo w zabawach sensorycznych nie chodzi o idealnie przygotowany pojemnik, piękne zdjęcie ani wykonanie zadania według instrukcji — to doskonały sposób na wszechstronny rozwój dziecka i naturalne poznawanie różnorodnych bodźców i budowanie wspaniałej relacji między dzieckiem a rodzicem, która zaprocentuje w przyszłości. 

Chodzi o coś bardzo prostego.

O możliwość dotknięcia, powąchania, posłuchania, poruszenia, sprawdzenia i zadania sobie pytania:

„Ciekawe, co się stanie, jeśli…?”

I właśnie od takiej ciekawości zaczyna się prawdziwe poznawanie świata.