Empatia wobec rozumu

Empatia? Jak do niej podejść? Wystarczy powiedzieć, że coś jest nienaukowe, żeby nie było warte rozmowy. Podobnie wystarczy powiedzieć, że amerykańscy naukowcy tak odkryli, żeby zamknąć usta, każdemu, kto czuje, widzi inaczej.

Podziękowania dla ewolucji

Jako społeczność po latach doszliśmy do uznania praw kobiet, praw mniejszości; uznania, że jako ludzie jesteśmy sobie równi. Wiem, wiem, w tej sprawie ciągle raczkujemy. Jednak są już kraje, gdzie równe traktowanie jest nie tylko prawem, ale codzienną praktyką. I to prawo, i ta praktyka jest dziełem tej części nas, która uwolniła się od emocjonalnych lęków czy religijnych uprzedzeń. W tych sprawach zdobyliśmy się na głębszą refleksję, wykazaliśmy zdolność do współodczuwania i empatii. Potrafiliśmy mieć swoje własne, niezależne zdanie. Uznać prawa człowieka, uznać, że jednostka i jej potrzeby są ważne. Warto jednak zauważyć, że empatia koncentruje się na jednostkach, co sprawia, że interes jednostki staje się ważniejszy niż interes wielu. Tym samym może prowadzić do pomijania szerszej perspektywy i interesu większych grup.

Rozwój społeczny opiera się na przekonaniach dotyczących moralności i etyki oraz na dążeniu do szerszej perspektywy, która pozwala lepiej rozumieć złożone kwestie społeczne i moralne. To wielki sukces racjonalnego myślenia. Wystarczy wspomnieć geniusz obserwacji Kopernika, który ośmielił się „wstrzymać słońce i ruszyć ziemię”, co w czasach, kiedy żył było prawdziwym przewrotem w rozumieniu świata.

Potrzeby, które mam zaspokojone dzięki racjonalnemu myśleniu i racjonalnym współczuciem

Moimi najważniejszymi potrzebami, które chroni rozum, są: prawo do niezależność i prawo wyboru. Nawet jeśli w społeczeństwie nie działa to tak jak bym chciała, nawet jeśli złoszczę się na osoby, które stale powtarzają: „ja”, „ja”, „ja”, i tak czuję się bardziej bezpiecznie wśród ludzi – w społeczeństwie – gdzie prawa jednostki są wartością. Choć widzę, do jakiej strasznej degeneracji prowadzi słuchanie tylko „ja”, widzenie tylko indywidualnych korzyści bez dostrzegania kontekstu i powiązań z całym życiem, choć życie w skupionej na „ja” społeczności jest często bardzo bolesne, to mając wybór, wolę mieszkać w tej społeczności, niż w magicznej lub mitycznej. Choć oczywiście uważam, że społeczeństwa zachodnie mogłyby się wiele od magicznych i mitycznych nauczyć – najprostszy przykład to szacunek dla natury i więź z nią.

W moim indywidualnym życiu, racjonalne myślenie pozwala mi analizować informacje i wyciągać wnioski. Pozwala mi uczyć się nie tylko na swoich błędach. Daje szansę, by mi widzieć fakty takimi, jakimi są i oceniać ich użyteczność lub nie oceniać. Pozwala mi odróżnić fakty od ich analizy lub interpretacji. Pozwala mi tylko obserwować. Dzięki temu mogę wybierać najlepsze, według swojego kryterium, rozwiązania. Mogę patrzeć z boku i analizować strategie, wiedzieć, jak zrobić, żeby coś działało.

Bez serc bez ducha – empatia wobec rozumu

Myślisz czasem, że ludzie kierujący się rozumem są bezduszni, bez serca? Albo redukują to, czego nie pojmują do znanych sobie reguł? Według Wilbera, rozum jako stan świadomości wyższy ewolucyjnie od fizycznego ciała i emocji posiada zdolność zarówno objęcia tych niższych stanów i bycia z nimi jednym – co jest marzeniem rozwojowym – jak i zdolność ich wyparcia, uznania za mniej istotne. To bardzo brzydko z jego strony, ale nie umniejsza to jego wyżej opisanych dokonań na rzecz zaspokajania naszych, ludzkich potrzeb. Po prostu sprawę wypierania, można i trzeba rozwiązać poprzez ponowne włączenie tych aspektów do naszego „ja” (w sensie zarówno indywidualnym, jak i społecznym).

Psycholodzy podkreślają, że badania nad emocjami i empatią pokazują, jak istotne są one dla funkcjonowania człowieka w społeczeństwie.

Jeśli doświadczasz w swoim życiu za mało kontaktu z własnym sercem lub masz wrażenie, że dotyczy to kogoś z Twoich bliskich i chcecie to zmienić, pomocne mogą być działania ukierunkowane na pogłębianie świadomości ciała poprzez takie metody jak bioenergetyka Lowena, metoda Feldenkraisa, metody integrujące ciało z umysłem – jak Gestalt. Także praca nad oswajaniem cienia czy doświadczanie uczuć i potrzeb podczas praktyki empatii, powinno przybliżać do celu. Praktyka „stawiania się w czyichś butach” jest skutecznym sposobem na rozwijanie empatii i pozwala lepiej zrozumieć, co czują inni. Psycholodzy zwracają uwagę, że jesteśmy emocjonalni i nasze reakcje emocjonalnie wpływają na relacje społeczne oraz decyzje moralne, a umiejętność emocjonalnego odczuwania i rozumienia, co czują inni, jest kluczowa dla budowania więzi i współpracy. Odczuwanie emocji innych ludzi odgrywa istotną rolę w empatii, odróżniając ją od innych form troski.

Różnica pomiędzy empatią a współczuciem

W codziennych rozmowach często używamy słów „empatia” i „współczucie” zamiennie, choć w rzeczywistości oznaczają one coś innego. Empatia to przede wszystkim umiejętność wczucia się w uczucia i myśli drugiego człowieka – zdolność, by zrozumieć, co czuje i jak postrzega świat. To właśnie empatia pozwala nam lepiej rozumieć, co przeżywają inni, i budować głębsze relacje oparte na zrozumieniu i współodczuwaniu.

Współczucie natomiast idzie o krok dalej. To nie tylko rozumienie bólu czy cierpienia innych, ale także gotowość do czynienia czegoś, by ulżyć temu cierpieniu. Współczucie to aktywna troska, która motywuje nas do działania – do wsparcia, pomocy, czy szukania rozwiązań, które mogą przynieść ulgę nie tylko jednej osobie, ale także milionom ludzi, jeśli sytuacja tego wymaga.

W książce „Przeciw empatii” Paul Bloom zwraca uwagę, że empatia, choć wydaje się cnotą, może prowadzić nas na manowce. Skupiając się na emocjach jednej osoby, łatwo tracimy z oczu szerszą perspektywę i potrzeby innych. Empatia może sprawić, że nasze decyzje będą nieproporcjonalne, a nawet niesprawiedliwe – bo kierujemy się silnym wrażeniem czyjegoś cierpienia, nie biorąc pod uwagę faktów i konsekwencji dla większej grupy. Bloom proponuje, by zamiast ślepo podążać za empatią, rozwijać racjonalne współczucie – czyli umiejętność współodczuwania połączoną z rozumem i odpowiedzialnością za skutki naszych działań.

Empatia a współczucie

W życiu codziennym empatia jest nieoceniona w budowaniu bliskich relacji, zrozumienia i życzliwości. Jednak gdy stajemy przed trudnymi decyzjami, które dotyczą wielu osób, powinniśmy starać się patrzeć szerzej – kierować się racjonalnym współczuciem, które pozwala nam podejmować decyzje korzystne dla wszystkich zainteresowanych stron. Współczucie, oparte na zrozumieniu i refleksji, jest fundamentem zdrowego społeczeństwa, w którym troska o innych nie kończy się na emocjonalnej reakcji, ale prowadzi do realnych, przemyślanych działań.

Warto pamiętać, że jesteśmy w stanie głęboko wczuć się w uczucia jednej osoby, ale trudno nam objąć empatią miliony ludzi naraz. Dlatego tak ważne jest, by rozwijać umiejętność współczucia – by nasze decyzje, zarówno w życiu codziennym, jak i w szerszym kontekście społecznym, były oparte na zrozumieniu, odpowiedzialności i trosce o dobro wszystkich. Rozumienie tej różnicy pozwala nam lepiej zadbać o siebie i innych, a także budować świat, w którym emocje i rozum idą w parze, prowadząc do mądrych i życzliwych rozwiązań.

Kierować się sercem czy rozumem? Empatia wobec rozumu

Czy zdarza Ci się nie wiedzieć co zrobić, jaką podjąć decyzje, jak ważyć argumenty „za” i „przeciw”? Mieć w sobie kilka pomysłów i nie wiedzieć, który jest najlepszy? Pragnąć przewidzieć przyszłe konsekwencje każdego z wyborów? Dla niektórych osób najważniejsze są argumenty logiczne, mierzalne, ściśle racjonalne. Dla innych, taki rodzaj kryterium nie jest wart zaufania – działania odnoszą do swojej wiary i obowiązujących w niej zasad.

Są też osoby, dla których najważniejsze jest to, co czują lub przeczuwają, czyli jakiś rodzaj intuicji. Jestem zwolenniczką dialogu. I wierzę, że, parafrazując poetę, dla wszystkich głosów starczy miejsca pod wielkim dachem nieba. Każdy jest wart usłyszenia. Każdy reprezentuje wartość, którą warto objąć uwagą. Inaczej ryzykujemy marginalizację tego, co i tak istnieje. Tak tworzą się podziały i podłoże do mniejszej lub większej, wewnętrznej lub zewnętrznej wojny. Gdybyśmy jednak kierowali się wyłącznie empatią w decyzjach moralnych, moglibyśmy łatwo popaść w pułapkę stronniczości i krótkoterminowych działań, nie dostrzegając długofalowych konsekwencji.

Rozum czy serce? Empatia wobec rozumu

Jednak rodzi się pytanie: jak to zrobić? Czy nie słyszałaś czasem, że rozum kłamie, a uczucia zwodzą? Albo że kieruje nami nieświadomość i wybieramy rzeczy, które w efekcie nam nie służą – jak w przypadku nieustannego zakochiwania się nie w tej kobiecie lub nie w tym mężczyźnie? Często nieświadomie podejmujemy decyzje pod wpływem emocji, nie zdając sobie sprawy, jak bardzo nasze reakcje są kształtowane przez otoczenie i sytuacje społeczne. Emocjonalne reakcje, zwłaszcza te wywołane przez oburzenie w internecie, mogą prowadzić do impulsywnych i nieprzemyślanych decyzji. Łatwiej jest wyrażać silne emocje w internecie, co sprzyja jednostronnym ocenom i pogłębia podziały społeczne.

Tymczasem racjonalne podejście pozwala spojrzeć na problem z dystansem i uwzględnić różne perspektywy, zamiast skupiać się tylko na jednej stronie – emocjonalnej lub logicznej. Słowa, których używamy do opisu emocji i decyzji, mają ogromne znaczenie dla zrozumienia naszych motywacji i intencji. Warto pamiętać, że empatia, choć cenna, jest często kiepskim doradcą w podejmowaniu decyzji moralnych, może prowadzić do irracjonalnych i niewłaściwych decyzji politycznych, a także jest stronnicza i skłania do działań krótkoterminowych, które nie uwzględniają długoterminowych skutków. Współczesny świat, zwłaszcza w internecie, sprzyja szybkim, emocjonalnym reakcjom, które nie zawsze prowadzą do najlepszych rozwiązań.

Pułapki w słuchaniu dialogu wewnętrznego

Pierwsza pułapką, jakiej warto jest być świadomym, to mylenie myśli z uczuciami. Kolejną: mylenie wyobrażeń z faktami i potrzeb z życzeniami. Jeśli czujesz, że On jest cudowny, albo że Ona jest niebezpieczna, to operujesz myślami, ocenami osoby. Bardziej pomocne może być nazwanie jej konkretnych zachowań. Co konkretnie zrobiła, że pojawiły się Ci się takie oceny? Co robi oprócz tego? Jak jej działania wpływają na zaspokojenie Twoich ważnych potrzeb? Masz wybór.

Istnieje wiele strategii dbania o własne potrzeby, ale uwierzysz w to w pełni dopiero wtedy, kiedy doświadczysz, więc doświadcz jak najszybciej! Nie musisz wybierać, czy kierować się sercem czy rozumem. Każdy z tych aspektów mówi Ci o Twojej ważnej wartości – poczuj więc sedno sprawy i określ, na czym zależy Twojemu sercu, co ważnego chce Ci powiedzieć? A co mówi rozum? Co dla niego jest najważniejsze? Daj sobie czas najpierw na głos jednego aspektu, potem drugiego, tak abyś każdy mogła/mógł w pełni usłyszeć i doświadczyć poprzez ciało wartości, o których mówi. Poznasz to po, zmniejszeniu ilości myśli, odczuciu ulgi i spokoju.

Rozwaga

W relacjach niezwykle ważna jest troska, która przejawia się zarówno w empatii, jak i w racjonalnym podejściu do potrzeb innych. Skuteczne działanie na rzecz innych wymaga zaangażowania – zarówno emocjonalnego, jak i racjonalnego, aby realnie pomagać i przeciwdziałać nierównościom. Warto pamiętać, że racjonalne współczucie jest preferowane w sytuacjach wymagających podejmowania decyzji moralnych, ponieważ pozwala na obiektywną ocenę sytuacji. Z drugiej strony, zbyt duża empatia może prowadzić do emocjonalnego paraliżu, co utrudnia podejmowanie racjonalnych decyzji.

I uwaga, uwaga: wartość rozumu tak samo zakorzeniona jest w ciele. Rozum to lotne myśli i idee, które realizują istotne potrzeby człowieka, a potrzeby są doświadczane poprzez ciało. I serce jest Twoje i rozum jest Twój. Obejmij uwagą każde z nich.

Kiedy już wiesz, co w danej sytuacji jest ważne dla serca, a co dla rozumu, jest czas na szukanie takich sposobów rozwiązania sytuacji, które uwzględnią obydwie wartości – żadnej nie zostawią na marginesie. Jest czas na rozmowę, dialog, poszukiwanie najlepszych rozwiązań. Kiedy ciało jest rozluźnione, umysł może być kreatywny. Tworzy się wspaniały zespół, którego kompetencje uzupełniają się i wzmacniają, dając ogrom możliwości. Proces poszukiwania istotnych potrzeb warto zacząć od zagłębienia się w swoich uczuciach. Kiedy pozwolisz sobie poczuć to, co czujesz – smutek, radość, żal, niepokój, czy inne uczucia – pojawi się przestrzeń na doświadczenie kontaktu z potrzebami, na ich uświadomienie. Można wtedy powiedzieć, że słuchasz serca.

Potocznie, z sercem wiążemy różne stany emocjonalne, także takie, które powstają – czy są karmione – przez myśli. Na przykład myślę, że nikt już mnie nie rozumie, nie kocha. Im dłużej powtarzam tę myśl, tym bardziej jestem przygnębiona. Kiedy tak do siebie mówię – czego potrzebuję w tym momencie? Wsparcia, nadziei, rozmowy, kontaktu?

Emocje bez serca – empatia wobec rozumu

Kiedyś byłam świadkiem sytuacji, kiedy osoba pełna emocji twierdziła – podniesionym tonem głosu – że kieruje się uczuciami i nie zamierza tego zmienić, a osoba, z którą rozmawiała, to zimny facet, ponieważ wszystko, co powie, najpierw przemyśli. Dla tej osoby dużą wartością było słuchanie głosu uczuć. Jednak, moim zdaniem, była ona w pułapce. Odczuwanie cierpienia innych, zwłaszcza w kontekście empatii, może prowadzić do pułapek emocjonalnych, w których tracimy zdolność do racjonalnej oceny sytuacji. Nadmiar empatii wobec rozumu może prowadzić do podejmowania działań niesprawiedliwych i okrutnych, a także do emocjonalnego wypalenia i zaniedbania własnych potrzeb.

W skrajnych przypadkach empatia może być wykorzystywana do manipulacji emocjonalnej przez polityków lub prowadzić do przemocy emocjonalnej, gdy brak dystansu i racjonalności zamienia troskę w presję lub symboliczne przekraczanie granic. Brak racjonalności w podejmowaniu decyzji pod wpływem empatii może prowadzić do zła, nawet jeśli intencje wydają się dobre. To nie ilość przeżywanych i uzewnętrznianych emocji jest miarą naszego kontaktu z sercem. Spontaniczne, czy, tym bardziej, impulsywne wyrażanie emocji to tylko jedna z informacji o nas. Informacja o silnym wewnętrznym poruszeniu.

Siła emocji i zrozumienia – empatia wobec rozumu

Większość z nas czasem przeżywa emocje nieadekwatne do siły bodźca. Można zapytać, co to znaczy „adekwatnie” i kto to ocenia? Z perspektywy osoby przeżywającej emocje są adekwatne do tego, co się z nią dzieje. Jednak to, co się dzieje, jest najczęściej wynikiem nie tego, co się wydarzyło, ale tego, jakie znaczenie nadała temu zdarzeniu osoba. Moment nadawania znaczenia jest automatyczny. Układ nerwowy błyskawicznie interpretuje – w rzeczywistości niegroźne czy niewinne – zachowania jako niebezpieczne i reaguje w odpowiedzi na tę myśl, ocenę, a nie w odpowiedzi na to, co się właśnie stało. Akcja toczy się tylko w wyobraźni osoby doświadczającej emocji, dlatego osoby z boku, mogą sytuację widzieć inaczej i być zdziwione.

Cóż… to nie jest to serce, za którym chciałabym podążać… To jest głos interpretacji, a nie prawdziwej potrzeby serca. Tę potrzebę możemy dopiero odkryć. Przez potrzebę serca rozumiem doświadczenie żywego kontaktu z tym, co dla mnie najbardziej wartościowe w danej chwili. Jest to chwila skupienia na sobie, chwila wewnętrznej spójności. Kiedy się pojawia mam zaufanie, że to jest to, czego chcę – jakbym wróciła do domu. Pojawia się moc i spokój. Nikomu nie zagrażam, nie przekraczam nawet słownie niczyich granic.

Żadna impulsywna czy agresywna reakcja powstająca w odpowiedzi na nasze oceniające myśli nie jest głosem serca, w rozumieniu opisanym wyżej. Jeśli osoba zastanawia się nad swoją wypowiedzią, to znaczy, że się zastanawia. Nic ponad to. Nie jest to informacja o cieple lub chłodzie, ani o braku uczuć. Osoba, która daje sobie czas, nim zareaguje, może potrzebować czasu na odczucie swoich potrzeb w danej sytuacji, może potrzebować czasu, na sprawdzenie ze sobą, w jaki sposób chce się dzielić tym, co czuje. Z drugiej strony, może też nic nie czuć. Nie wiemy tego, do czasu, kiedy nie doświadczymy.

Serce ma swój rozum

Tak więc nie każda emocja jest głosem serca. Przez głos serca rozumiem doświadczenie potrzeb, dlatego Twój rozum też ma serce – w takim sensie, że wyraża istotną dla Ciebie grupę potrzeb. Kiedyś, w związku z dylematem „seks z serca czy z rozsądku”, otrzymałam propozycję ćwiczenia: połóż sobie jedną dłoń na miejscu intymnym, zwróć się do niego imieniem, które lubisz, na przykład „Joni”, potem połóż drugą dłoń na sercu. Powiedz kilka razy zdanie: moja Joni ma serce, moje serce ma Joni. Tylko obserwuj przepływ, pozwól sobie poczuć więź. Potem przełóż dłoń z serca na głowę i powiedz zdanie: „Moja Joni ma głowę, moja głowa ma Joni. Jesteśmy jednym.”

5 kroków do zwiększenia zaufania wobec decyzji, które podejmujesz

1. Co chcesz zrobić?
2. Wyobraź sobie, że podejmujesz tę decyzję. Jak się czujesz? Jakie potrzeby zaspokaja ta decyzja, to działanie?
3. Jakich potrzeb to działanie nie zaspokaja?
4. Przyjrzyj się obu grupom potrzeb. Która z tych potrzeb jest najważniejsza? A może obie grupy są równie ważne?
5. Pomyśl, czy jest działanie, które pozwoli Ci zadbać o wszystkie najważniejsze potrzeby, tak aby żadna nie była pominięta? Pomocna może być burza mózgów lub rozmowa z osobami, które te potrzeby mają zaspokojone. Jak One to zrobiły?

Empatia wobec rozumu wymaga zarówno rozumienia, jak i zaangażowania. Samo odczuwanie emocji innych nie wystarcza – kluczowe jest głębokie rozumienie ich sytuacji oraz aktywne zaangażowanie w pomoc. Dzięki temu empatia pozwala budować autentyczne relacje oparte na zaufaniu i zrozumieniu. Empatyczni ludzie są lepszymi partnerami i członkami zespołów, ponieważ rozumieją potrzeby współpracowników. Empatia łączy logiczne rozumowanie z emocjonalnym wglądem, co prowadzi do zdrowszej komunikacji i współżycia społecznego. Osoby empatyczne często czerpią większą satysfakcję z życia dzięki pełniejszym relacjom.

Źródło

Tekst pochodzi z książki „Nie mów przepraszam, nie mów kocham” Lucyny Wieczorek.